10వ తరగతి రసాయన శాస్త్రం అధ్యాయం 3 – లోహాలు మరియు అలోహాలు
10వ తరగతి Chemistryలో అత్యంత ముఖ్యమైన అధ్యాయం లోహాలు మరియు అలోహాలు (Metals and Non-Metals). ఈ అధ్యాయంలో లోహాల భౌతిక మరియు రసాయన లక్షణాలు, అలోహాల లక్షణాలు, క్రియాశీలత వరుస (Reactivity Series), లోహాల తుప్పు, మిశ్రమ లోహాలు (Alloys) వంటి అంశాలను నేర్చుకుంటాము.
లోహాలు (Metals)
వేడి మరియు విద్యుత్ను బాగా ప్రసారం చేసే, మెరుపు కలిగిన మూలకాలను లోహాలు అంటారు.
ఉదాహరణలు
- ఇనుము (Fe)
- రాగి (Cu)
- బంగారం (Au)
- వెండి (Ag)
- అల్యూమినియం (Al)
లోహాల భౌతిక లక్షణాలు
1. మెరుపు (Lustre)
లోహాలు మెరిసే స్వభావం కలిగి ఉంటాయి.
2. మాలియబిలిటీ (Malleability)
లోహాలను పలుచని రేకులుగా కొట్టవచ్చు.
ఉదాహరణ: బంగారు రేకులు
3. డక్టిలిటీ (Ductility)
లోహాలను తీగలుగా లాగవచ్చు.
ఉదాహరణ: రాగి తీగలు
4. సోనారిటీ (Sonority)
లోహాలను కొట్టినప్పుడు శబ్దం వస్తుంది.
5. ఉష్ణ మరియు విద్యుత్ వాహకత్వం
లోహాలు వేడి మరియు విద్యుత్ను బాగా ప్రసారం చేస్తాయి.
అలోహాలు (Non-Metals)
వేడి మరియు విద్యుత్ను సాధారణంగా ప్రసారం చేయని మూలకాలను అలోహాలు అంటారు.
ఉదాహరణలు
- ఆక్సిజన్ (O)
- నైట్రోజన్ (N)
- సల్ఫర్ (S)
- క్లోరిన్ (Cl)
- బ్రోమిన్ (Br)
అలోహాల లక్షణాలు
- మెరుపు ఉండదు.
- పెళుసుగా ఉంటాయి.
- విద్యుత్ను ప్రసారం చేయవు.
- వేడిని బాగా ప్రసారం చేయవు.
లోహాల రసాయన లక్షణాలు
1. ఆక్సిజన్తో చర్య
లోహాలు ఆక్సిజన్తో చర్య జరిపి లోహ ఆక్సైడ్లను ఏర్పరుస్తాయి.
ఉదాహరణ:
2Mg + O₂ → 2MgO
2. నీటితో చర్య
కొన్ని లోహాలు నీటితో చర్య జరిపి హైడ్రోజన్ వాయువును విడుదల చేస్తాయి.
ఉదాహరణ:
2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑
3. ఆమ్లాలతో చర్య
లోహాలు ఆమ్లాలతో చర్య జరిపి లవణం మరియు హైడ్రోజన్ వాయువును ఏర్పరుస్తాయి.
ఉదాహరణ:
Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑
క్రియాశీలత వరుస (Reactivity Series)
లోహాలను వాటి క్రియాశీలత ఆధారంగా అమర్చిన వరుసను క్రియాశీలత వరుస అంటారు.
Reactivity Series
K > Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Pb > H > Cu > Hg > Ag > Au
స్థానచలనం చర్య (Displacement Reaction)
ఎక్కువ క్రియాశీల లోహం తక్కువ క్రియాశీల లోహాన్ని దాని లవణ ద్రావణం నుండి తొలగిస్తుంది.
ఉదాహరణ
Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu
తుప్పు పట్టడం (Corrosion)
లోహాలు గాలి మరియు తేమ ప్రభావంతో నెమ్మదిగా పాడవడాన్ని తుప్పు పట్టడం అంటారు.
ఉదాహరణ
ఇనుము → తుప్పు
నివారణ
- పెయింటింగ్
- గాల్వనైజేషన్
- నూనె పూయడం
- ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్
మిశ్రమ లోహాలు (Alloys)
రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ లోహాలను లేదా లోహం-అలోహాన్ని కలిపి తయారు చేసిన పదార్థాలను మిశ్రమ లోహాలు అంటారు.
ఉదాహరణలు
| మిశ్రమ లోహం | భాగాలు |
|---|---|
| పిత్తళి (Brass) | రాగి + జింక్ |
| కంచు (Bronze) | రాగి + తగరం |
| స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ | ఇనుము + క్రోమియం + నికెల్ |
ముఖ్యమైన 1 మార్కు ప్రశ్నలు
- లోహం అంటే ఏమిటి?
- అలోహం అంటే ఏమిటి?
- మాలియబిలిటీ అంటే ఏమిటి?
- డక్టిలిటీ అంటే ఏమిటి?
- సోనారిటీ అంటే ఏమిటి?
- క్రియాశీలత వరుస అంటే ఏమిటి?
- తుప్పు పట్టడం అంటే ఏమిటి?
- మిశ్రమ లోహం అంటే ఏమిటి?
ముఖ్యమైన 2 మార్కుల ప్రశ్నలు
- లోహాల నాలుగు భౌతిక లక్షణాలు రాయండి.
- అలోహాల మూడు లక్షణాలు రాయండి.
- క్రియాశీలత వరుస ఉపయోగం ఏమిటి?
- తుప్పు నివారణ పద్ధతులు రాయండి.
- మిశ్రమ లోహాల రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
HOTS Questions
- రాగి విద్యుత్ తీగల తయారీలో ఎందుకు ఉపయోగిస్తారు?
- ఇనుము కంటే అల్యూమినియం ఎందుకు తుప్పు తక్కువగా పడుతుంది?
- బంగారం మరియు వెండి తక్కువ క్రియాశీల లోహాలుగా ఎందుకు పరిగణిస్తారు?
- గాల్వనైజేషన్ వల్ల ఇనుము ఎలా రక్షించబడుతుంది?
లోహాలు మరియు అలోహాలు అధ్యాయం నుండి ప్రతి సంవత్సరం బోర్డు పరీక్షల్లో ప్రశ్నలు వస్తాయి. కాబట్టి లోహాల లక్షణాలు, క్రియాశీలత వరుస, స్థానచలనం చర్యలు, తుప్పు పట్టడం మరియు మిశ్రమ లోహాలపై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టాలి.
10th Class Chemistry Chapter 1 Notes in Telugu PDF
10th Class Chemistry Chapter 2 Notes in Telugu PDF
FAQs – Metals and Non-Metals
1. What are metals?
వేడి మరియు విద్యుత్ను బాగా ప్రసారం చేసే మూలకాలను లోహాలు అంటారు.
2. What are non-metals?
వేడి మరియు విద్యుత్ను సాధారణంగా ప్రసారం చేయని మూలకాలను అలోహాలు అంటారు.
3. What is malleability?
లోహాలను పలుచని రేకులుగా కొట్టే గుణాన్ని మాలియబిలిటీ అంటారు.
4. What is ductility?
లోహాలను తీగలుగా లాగే గుణాన్ని డక్టిలిటీ అంటారు.
5. What is sonority?
లోహాలను కొట్టినప్పుడు శబ్దం ఉత్పత్తి చేసే గుణాన్ని సోనారిటీ అంటారు.
6. Which metal is used for electrical wiring?
రాగి (Copper) మరియు అల్యూమినియం విద్యుత్ తీగల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
7. What is the reactivity series?
లోహాలను వాటి క్రియాశీలత ఆధారంగా అమర్చిన వరుసను క్రియాశీలత వరుస అంటారు.
8. Which is the most reactive metal?
పొటాషియం (K) అత్యంత క్రియాశీల లోహం.
9. Which is the least reactive metal?
బంగారం (Au) అత్యల్ప క్రియాశీల లోహాలలో ఒకటి.
10. What happens when metals react with oxygen?
లోహాలు ఆక్సిజన్తో చర్య జరిపి లోహ ఆక్సైడ్లను ఏర్పరుస్తాయి.
11. What happens when metals react with water?
కొన్ని లోహాలు నీటితో చర్య జరిపి హైడ్రోజన్ వాయువును విడుదల చేస్తాయి.
12. What happens when metals react with acids?
లోహాలు ఆమ్లాలతో చర్య జరిపి లవణం మరియు హైడ్రోజన్ వాయువును ఉత్పత్తి చేస్తాయి.
13. What is corrosion?
లోహాలు గాలి మరియు తేమ ప్రభావంతో నెమ్మదిగా పాడవడాన్ని తుప్పు పట్టడం అంటారు.
14. How can corrosion be prevented?
పెయింటింగ్, గాల్వనైజేషన్, నూనె పూయడం మరియు ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్ ద్వారా నివారించవచ్చు.
15. What is galvanization?
ఇనుముపై జింక్ పూత వేయడాన్ని గాల్వనైజేషన్ అంటారు.
16. What are alloys?
రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ లోహాలను కలిపి తయారు చేసిన పదార్థాలను మిశ్రమ లోహాలు అంటారు.
17. What is brass made of?
పిత్తళి (Brass) = రాగి + జింక్
18. What is bronze made of?
కంచు (Bronze) = రాగి + తగరం
19. Why is stainless steel rust resistant?
క్రోమియం మరియు నికెల్ కలిగి ఉండటం వల్ల స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ తుప్పు నిరోధకత కలిగి ఉంటుంది.
20. Where can I download 10th Class Chemistry Chapter 3 Notes in Telugu PDF?
10వ తరగతి Chemistry Chapter 3 తెలుగు నోట్స్, ముఖ్య ప్రశ్నలు మరియు స్టడీ మెటీరియల్ను AP Board Solutions Class 10 వెబ్సైట్లో పొందవచ్చు.