10వ తరగతి రసాయన శాస్త్రం అధ్యాయం 1 – రసాయన చర్యలు మరియు సమీకరణాలు తెలుగు నోట్స్
రసాయన శాస్త్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైన అధ్యాయాలలో ఒకటి రసాయన చర్యలు మరియు సమీకరణాలు. ఈ అధ్యాయంలో రసాయన చర్యలు, వాటి లక్షణాలు, రసాయన సమీకరణాలు, సమతుల్య సమీకరణాలు, వివిధ రకాల రసాయన చర్యలు, ఆక్సీకరణ-క్షయీకరణ, తుప్పు పట్టడం (Corrosion), రాన్సిడిటీ (Rancidity) వంటి అంశాలను అధ్యయనం చేస్తాము.
రసాయన చర్య (Chemical Reaction) అంటే ఏమిటి?
ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదార్థాలు పరస్పరం చర్య జరిపి కొత్త లక్షణాలు కలిగిన కొత్త పదార్థాలను ఏర్పరచే ప్రక్రియను రసాయన చర్య అంటారు.
ఉదాహరణ
మెగ్నీషియం రిబ్బన్ గాలిలో కాలినప్పుడు తెల్లని మెగ్నీషియం ఆక్సైడ్ ఏర్పడుతుంది.
సమీకరణం:
2Mg + O₂ → 2MgO
ప్రతిచర్యకాలు (Reactants)
రసాయన చర్యలో పాల్గొనే పదార్థాలను ప్రతిచర్యకాలు అంటారు.
ఉదాహరణ:
- మెగ్నీషియం
- ఆక్సిజన్
ఉత్పత్తులు (Products)
రసాయన చర్య తరువాత ఏర్పడే కొత్త పదార్థాలను ఉత్పత్తులు అంటారు.
ఉదాహరణ:
- మెగ్నీషియం ఆక్సైడ్ (MgO)
రసాయన చర్యల లక్షణాలు
రసాయన చర్య జరిగినప్పుడు క్రింది మార్పులలో ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ గమనించవచ్చు:
1. వాయువు విడుదల
ఉదాహరణ:
Zn + HCl → ZnCl₂ + H₂↑
2. అవక్షేపం ఏర్పడటం
BaCl₂ + Na₂SO₄ → BaSO₄↓ + 2NaCl
3. రంగు మార్పు
ఇనుప మేకును కాపర్ సల్ఫేట్ ద్రావణంలో ఉంచినప్పుడు నీలం రంగు ఆకుపచ్చగా మారుతుంది.
4. ఉష్ణోగ్రత మార్పు
5. పదార్థ స్థితి మార్పు
రసాయన సమీకరణం (Chemical Equation)
రసాయన చర్యను సంకేతాలు మరియు సూత్రాల సహాయంతో సూచించడాన్ని రసాయన సమీకరణం అంటారు.
ఉదాహరణ
హైడ్రోజన్ + ఆక్సిజన్ → నీరు
H₂ + O₂ → H₂O
సమతుల్య రసాయన సమీకరణం
రెండు వైపులా అన్ని మూలకాల పరమాణువుల సంఖ్య సమానంగా ఉన్న సమీకరణాన్ని సమతుల్య రసాయన సమీకరణం అంటారు.
ఉదాహరణ
Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂
అసమతుల్య రసాయన సమీకరణం
రెండు వైపులా పరమాణువుల సంఖ్య సమానంగా లేకపోతే దానిని అసమతుల్య రసాయన సమీకరణం అంటారు.
ఉదాహరణ
Fe + H₂O → Fe₃O₄ + H₂
భౌతిక స్థితుల సంకేతాలు
| సంకేతం | అర్థం |
|---|---|
| (s) | ఘనము |
| (l) | ద్రవము |
| (g) | వాయువు |
| (aq) | జల ద్రావణం |
రసాయన చర్యల రకాలు
1. సంయోగ చర్య (Combination Reaction)
రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదార్థాలు కలిసి ఒకే ఉత్పత్తిని ఇవ్వడం.
ఉదాహరణ
2Mg + O₂ → 2MgO
2. విఘటన చర్య (Decomposition Reaction)
ఒక సమ్మేళనం రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదార్థాలుగా విడిపోవడం.
ఉదాహరణ
CaCO₃ → CaO + CO₂
3. స్థానచలనం చర్య (Displacement Reaction)
ఎక్కువ క్రియాశీల మూలకం తక్కువ క్రియాశీల మూలకాన్ని స్థానభ్రంశం చేయడం.
ఉదాహరణ
Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu
4. ద్వి స్థానచలనం చర్య (Double Displacement Reaction)
రెండు సమ్మేళనాలు తమ అయాన్లను పరస్పరం మార్పిడి చేసుకోవడం.
ఉదాహరణ
BaCl₂ + Na₂SO₄ → BaSO₄ + 2NaCl
ఉష్ణోద్గార చర్యలు (Exothermic Reactions)
వేడి విడుదల చేసే చర్యలు.
ఉదాహరణ
N₂ + 3H₂ → 2NH₃ + Heat
ఉష్ణశోషక చర్యలు (Endothermic Reactions)
వేడిని గ్రహించే చర్యలు.
ఉదాహరణ
కిరణజన్య సంయోగక్రియ (Photosynthesis)
ఆక్సీకరణ (Oxidation)
ఆక్సిజన్ చేరడం లేదా హైడ్రోజన్ తొలగించబడడం.
ఉదాహరణ
2Cu + O₂ → 2CuO
క్షయీకరణ (Reduction)
ఆక్సిజన్ తొలగించబడడం లేదా హైడ్రోజన్ చేరడం.
ఉదాహరణ
CuO + H₂ → Cu + H₂O
తుప్పు పట్టడం (Corrosion)
లోహాలు గాలి, తేమ ప్రభావంతో నెమ్మదిగా నాశనం కావడాన్ని తుప్పు పట్టడం అంటారు.
ఉదాహరణ
ఇనుము → తుప్పు (Fe₂O₃.xH₂O)
నివారణ పద్ధతులు
- పెయింటింగ్
- నూనె పూయడం
- గాల్వనైజేషన్
- ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్
రాన్సిడిటీ (Rancidity)
నూనెలు, కొవ్వు పదార్థాలు ఆక్సీకరణ చెంది చెడు వాసన మరియు రుచిని పొందడాన్ని రాన్సిడిటీ అంటారు.
నివారణ
- గాలి చొరబడని పాత్రల్లో నిల్వ చేయడం
- ఫ్రిజ్లో ఉంచడం
- యాంటీఆక్సిడెంట్లు కలపడం
- నైట్రోజన్ వాతావరణంలో నిల్వ చేయడం
ముఖ్య 1 మార్కు ప్రశ్నలు
- రసాయన చర్య అంటే ఏమిటి?
- ప్రతిచర్యకాలు అంటే ఏమిటి?
- ఉత్పత్తులు అంటే ఏమిటి?
- రసాయన సమీకరణం అంటే ఏమిటి?
- సమతుల్య సమీకరణం అంటే ఏమిటి?
- ఆక్సీకరణ అంటే ఏమిటి?
- క్షయీకరణ అంటే ఏమిటి?
- తుప్పు పట్టడం అంటే ఏమిటి?
- రాన్సిడిటీ అంటే ఏమిటి?
- (aq) యొక్క అర్థం ఏమిటి?
ముఖ్య 2 మార్కుల ప్రశ్నలు
- రసాయన చర్యల రెండు లక్షణాలు రాయండి.
- సంయోగ చర్యకు ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
- విఘటన చర్యకు ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
- స్థానచలనం చర్యను వివరించండి.
- ద్వి స్థానచలనం చర్యను వివరించండి.
HOTS ప్రశ్నలు
- మెగ్నీషియం రిబ్బన్ను కాల్చే ముందు ఎందుకు శుభ్రం చేస్తారు?
- రసాయన సమీకరణాలను ఎందుకు సమతుల్యం చేయాలి?
- ఇనుప వస్తువులకు పెయింట్ ఎందుకు వేస్తారు?
- చిప్స్ ప్యాకెట్లలో నైట్రోజన్ ఎందుకు నింపుతారు?
Quick links for 10th Class
AP 10th Public Exams ఎలా గ్రేడ్ చేస్తారు? పూర్తి AP స్కోరింగ్ గైడ్ 2026
FAQs – 10th Class Chemistry Chapter 1 Notes in Telugu PDF
1. What is a chemical reaction?
రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదార్థాలు పరస్పరం చర్య జరిపి కొత్త పదార్థాలను ఏర్పరచే ప్రక్రియను రసాయన చర్య అంటారు.
2. What are reactants and products?
రసాయన చర్యలో పాల్గొనే పదార్థాలను Reactants (ప్రతిచర్యకాలు) అంటారు. చర్య తరువాత ఏర్పడే కొత్త పదార్థాలను Products (ఉత్పత్తులు) అంటారు.
3. What is a chemical equation?
రసాయన చర్యను రసాయన సంకేతాలు మరియు సూత్రాల రూపంలో సూచించడాన్ని రసాయన సమీకరణం అంటారు.
4. Why should a chemical equation be balanced?
ద్రవ్యరాశి నిత్యత్వ సూత్రం ప్రకారం రెండు వైపులా మూలకాల పరమాణువుల సంఖ్య సమానంగా ఉండాలి. అందుకే రసాయన సమీకరణాన్ని సమతుల్యం చేయాలి.
5. What are the main types of chemical reactions?
రసాయన చర్యలు ప్రధానంగా సంయోగ చర్య, విఘటన చర్య, స్థానచలనం చర్య, ద్వి స్థానచలనం చర్య మరియు ఆక్సీకరణ-క్షయీకరణ చర్యలుగా వర్గీకరించబడతాయి.
6. What is a combination reaction?
రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదార్థాలు కలిసి ఒకే ఉత్పత్తిని ఏర్పరచే చర్యను సంయోగ చర్య అంటారు.
7. What is a decomposition reaction?
ఒక సమ్మేళనం రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సరళ పదార్థాలుగా విడిపోయే చర్యను విఘటన చర్య అంటారు.
8. What is a displacement reaction?
ఎక్కువ క్రియాశీల మూలకం తక్కువ క్రియాశీల మూలకాన్ని దాని సమ్మేళనం నుండి తొలగించే చర్యను స్థానచలనం చర్య అంటారు.
9. What is a double displacement reaction?
రెండు సమ్మేళనాలు తమ అయాన్లను పరస్పరం మార్పిడి చేసుకునే చర్యను ద్వి స్థానచలనం చర్య అంటారు.
10. What is oxidation and reduction?
ఆక్సిజన్ చేరడం లేదా హైడ్రోజన్ తొలగించబడడం ఆక్సీకరణ. ఆక్సిజన్ తొలగించబడడం లేదా హైడ్రోజన్ చేరడం క్షయీకరణ.
11. What is corrosion?
లోహాలు గాలి మరియు తేమ ప్రభావంతో నెమ్మదిగా పాడవడాన్ని తుప్పు పట్టడం (Corrosion) అంటారు.
12. What is rancidity?
నూనెలు మరియు కొవ్వు పదార్థాలు ఆక్సీకరణ చెంది చెడు వాసన, రుచి పొందడాన్ని రాన్సిడిటీ అంటారు.
13. Why is magnesium ribbon cleaned before burning?
మెగ్నీషియం పై ఉండే మెగ్నీషియం ఆక్సైడ్ పొరను తొలగించి సులభంగా కాలడానికి శుభ్రం చేస్తారు.
14. Why are iron articles painted?
ఇనుప వస్తువులు తుప్పు పట్టకుండా ఉండేందుకు వాటిపై పెయింట్ వేస్తారు.
15. Why are chips packets filled with nitrogen gas?
నూనె పదార్థాలు ఆక్సీకరణ చెందకుండా ఉండేందుకు చిప్స్ ప్యాకెట్లలో నైట్రోజన్ వాయువును నింపుతారు.
16. What are the symbols used in chemical equations?
(s) = ఘనము, (l) = ద్రవము, (g) = వాయువు, (aq) = జల ద్రావణం.
17. What are exothermic reactions?
వేడి విడుదల చేసే రసాయన చర్యలను ఉష్ణోద్గార చర్యలు అంటారు.
18. What are endothermic reactions?
వేడిని గ్రహించే రసాయన చర్యలను ఉష్ణశోషక చర్యలు అంటారు.
19. Is respiration an exothermic reaction?
అవును. శ్వాసక్రియలో శక్తి విడుదల అవుతుంది కాబట్టి ఇది ఉష్ణోద్గార చర్య.
20. Where can I download 10th Class Chemistry Chapter 1 Notes in Telugu PDF?
10th Class Chemistry Chapter 1 తెలుగు నోట్స్, ముఖ్య ప్రశ్నలు మరియు స్టడీ మెటీరియల్ను AP Board Solutions Class 10 వెబ్సైట్లో పొందవచ్చు.